Wiadomości WhatsApp jako dowód: 300 zrzutów ekranu to słaby materiał

Klient przynosi dowody w folderze. W środku 300 zrzutów ekranu z telefonu, od IMG_4471.PNG do IMG_4770.PNG. Część się powtarza, część jest przycięta, kilka pochodzi z zupełnie innej rozmowy, a kolejność zrzutów nie odpowiada kolejności, w jakiej wysyłano wiadomości. Zanim da się ustalić, co i kiedy napisała strona przeciwna, ktoś musi ten folder uporządkować.

Piszemy tu o tym, dlaczego zrzut ekranu słabo oddaje wiadomość, o co sądy w różnych porządkach prawnych zwykle pytają przy dowodach z komunikatorów i jak przygotować zapis czatu, na którym da się oprzeć pracę nad sprawą. To ogólna informacja, a nie porada prawna. Zasady dotyczące dokumentów, odpisów i autentyczności różnią się w zależności od sądu, więc zanim oprzesz na którymkolwiek z tych wniosków stanowisko w sprawie, sprawdź przepisy i praktykę, które mają w niej zastosowanie.

Dlaczego zrzut ekranu to słaba kopia

Zrzut ekranu utrwala to, co jeden ekran pokazywał w jednej chwili. Zwykle giną przy tym trzy rzeczy:

1. Nadawca. W rozmowie dwóch osób nadawcę rozpoznajesz po położeniu i kolorze dymka. W czacie grupowym imię pojawia się tylko nad niektórymi wiadomościami. Wystarczy przyciąć obraz i nie wiadomo już, kto co napisał.
2. Data. W oknie czatu data pojawia się zwykle tylko raz, nad pierwszą wiadomością danego dnia. Zrzut ze środka popołudniowej rozmowy często pokazuje godziny, ale żadnej daty.
3. Kontekst. Zrzut pokazuje te wiadomości, które klient postanowił utrwalić. Poza kadrem zostaje to, co było przed nimi i po nich, a także wiadomości usunięte, edytowane albo wysłane w innym czacie.

Nie znaczy to, że zrzut ekranu jest z góry niedopuszczalny jako dowód. Trudniej jednak na jego podstawie odpowiedzieć na trzy pytania, które sąd zadaje niemal przy każdej korespondencji i w niemal każdym porządku prawnym. Czy zapis jest kompletny? Czy jest tym, za co się go podaje? Czy sąd może go sprawdzić?

O co sądy pytają przy dowodach z czatu

Terminologia różni się w poszczególnych porządkach prawnych, ale wątpliwości są niemal wszędzie te same. Trzy krótkie przykłady pokazują, jak różnie bywa ujęty ten sam problem:

• Sądy federalne w USA. Federal Rule of Evidence 901(a), czyli federalna reguła dowodowa dotycząca wykazania autentyczności dowodu, wymaga od strony, która się na niego powołuje, przedstawienia „dowodów wystarczających do ustalenia, że przedmiot jest tym, za co podaje go strona” („evidence sufficient to support a finding that the item is what the proponent claims it is”). Reguła 901(b)(4) wymienia wśród przykładów „wygląd, treść, istotę, wewnętrzne prawidłowości lub inne charakterystyczne cechy” przedmiotu („appearance, contents, substance, internal patterns, or other distinctive characteristics”), oceniane łącznie ze wszystkimi okolicznościami.
• Niemcy jako przykład systemu kontynentalnego. Zgodnie z § 286 ust. 1 niemieckiego kodeksu postępowania cywilnego (ZPO) sąd rozstrzyga „według swobodnego przekonania” („nach freier Überzeugung”), z uwzględnieniem całej treści rozprawy i wyników postępowania dowodowego, czy twierdzenie faktyczne jest prawdziwe. Ogólnego wymogu wykazania autentyczności każdego dowodu na wzór amerykański tam nie ma, ale wątpliwy zrzut ekranu i tak ma mniejszą wartość dowodową. Polski prawnik zna ten model z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, który przewiduje swobodną ocenę dowodów.
• Anglia i Walia jako przestroga. W sprawie Vardy v Rooney [2022] EWHC 2017 (QB) (wyrok angielskiego High Court z 29 lipca 2022 r.) jedyną dostępną wersją ważnej rozmowy na WhatsAppie był eksport do pliku tekstowego, w którym w miejscu plików multimedialnych widniał dopisek „image omitted” („pominięto obraz”). Sędzia stwierdziła, że „nie da się ustalić, czy brakuje jakichkolwiek wiadomości (poza plikami multimedialnymi)” („it is not possible to tell whether any messages (other than the media files) are missing”, pkt 56). W dalszej części wyroku sąd rozważa, jakie niekorzystne dla strony wnioski można wyciągnąć z utraty istotnego dowodu.

Bez względu na to, czy sąd wymaga wykazania autentyczności, swobodnie ocenia dowody, czy strony spierają się o kompletność zapisu, folder przyciętych obrazów nie daje dobrej odpowiedzi na żadne z tych pytań. Strona przeciwna nie musi zarzucać fałszerstwa. Wystarczy, że podważy kompletność zapisu, a Ty nie będziesz w stanie wskazać, czego w nim brakuje.

Zrzuty ekranu, eksport i oryginał

Zrzuty rzadko są jedynym dostępnym źródłem, a zwykle są najsłabszym. Kolejność źródeł, od najmocniejszego, wygląda mniej więcej tak:

• Samo urządzenie. Telefon przechowuje rozmowę z pełną historią, metadanymi i załącznikami. Gdy strony poważnie spierają się o autentyczność, spór zwykle przenosi się na samo urządzenie, zabezpieczenie danych metodami informatyki śledczej i opinię biegłego, w trybie określonym przez sąd.
• Eksport. Centrum pomocy WhatsAppa opisuje funkcję „Eksportuj czat” („Export chat”), która wysyła kopię rozmowy bez multimediów („Without media”) albo z multimediami („Include media”). W eksporcie każdy wiersz zawiera datę i nadawcę, a zrzut ekranu tego nie gwarantuje. Sprawa Vardy v Rooney pokazuje jednak, że eksport też ma ograniczenia, zwłaszcza gdy pominięto w nim multimedia.
• Zrzuty ekranu. Przydają się, gdy trzeba pokazać, jak wiadomość wyglądała na ekranie. Do wszystkiego innego nadają się słabo.

Podobny problem dotyczy zdjęć. Zdjęcie zrobione telefonem często zawiera metadane EXIF, na przykład czas wykonania i model urządzenia. Mogą one potwierdzić albo podważyć twierdzenie o tym, kiedy zrobiono zdjęcie. Może ich też w ogóle nie być, bo zrzut ekranu to nowy obraz, a niektóre sposoby przesyłania zdjęć usuwają metadane z oryginalnego pliku. Sam brak metadanych niczego nie przesądza. Odnotuj go i nie dopowiadaj, jak było.

Dlatego pytaj klienta jak najwcześniej. Jeśli wciąż ma telefon, poproś o eksport z multimediami i o to, by niczego w telefonie nie zmieniać. Jeśli poza zrzutami nic nie ma, odnotuj to i zapisz, skąd zrzuty pochodzą.

Jak wygląda zapis rozmowy przydatny w sprawie

Bez względu na to, w jakiej postaci dostaniesz materiał, roboczy zapis ma zawsze ten sam układ. Każda wiadomość to osobny wiersz z nadawcą, datą i godziną, treścią oraz wskazaniem obrazu albo wiersza eksportu, z którego pochodzi.

Przykład wymyślony na potrzeby tekstu.

Taki zapis możesz posortować według czasu, przefiltrować według nadawcy i przeszukać w całości pod kątem słowa „sobotę”, a w piśmie procesowym albo zbiorze dowodów przy każdym twierdzeniu wskazać konkretny zrzut, z którego ono wynika. Widać w nim też luki. Przerwa między 18:40 jednego dnia a południem trzy dni później to pytanie do klienta. Lepiej zadać je samemu, zanim na rozprawie zada je strona przeciwna.

Ręczne sporządzanie takiego zapisu trwa długo i łatwo przy nim o błąd:

• Niczego nie da się wyszukać. Zrzuty to obrazy, więc nie znajdziesz w nich słowa, które pamiętasz. Ten sam kłopot sprawiają zeskanowane akta. Piszemy o nim w tekście o tym, dlaczego skany w aktach są niewidoczne dla wyszukiwania.
• Wiadomości się dublują. Kolejne zrzuty zwykle się zazębiają i powtarzają po kilka wiadomości. Wiadomość przepisana dwa razy wygląda tak, jakby wysłano ją dwukrotnie.
• Daty trzeba przenosić. Data widnieje na jednym obrazie, a dotyczy pięciu kolejnych. Wystarczy przeoczyć jedną, żeby cały wieczór trafił pod niewłaściwy dzień.
• Nadawcę się zgaduje. Ktoś zakłada, że szary dymek to strona przeciwna. Takie założenie przyjmuje się setki razy, ale nikt nie zapisuje ani samego założenia, ani tego, kto je przyjął.

W jednoosobowej kancelarii albo małym zespole taka praca często zabiera cały wieczór przed rozprawą. Każdy błąd daje stronie przeciwnej argument, żeby podważyć całą rozmowę.

Od folderu do wątku

Na zrzutach ekranu z czatów Legalnaut rozpoznaje całe rozmowy, a nie tylko tekst. Zrzut z WhatsAppa albo Messengera zamienia się w zapis tego, kto, co i kiedy napisał. Widzisz go jako wątek, a nie jako ciąg tekstu z OCR, więc każdą wiadomość możesz wyszukać i przy każdej sprawdzić, z którego obrazu pochodzi. Legalnaut sprawdza też metadane EXIF zdjęć, a każda kontrola daje jeden z trzech wyników: metadane potwierdzają twierdzenie, przeczą mu albo nie da się tego sprawdzić. Ten ostatni wynik pokazujemy wprost, więc niczego nie musisz się domyślać. Wiadomości trafiają do tej samej sprawy co pozostałe akta i mogą stać się częścią chronologii opartej na dokumentach, a każdy plik otrzymuje przy imporcie skrót SHA-256.

Załóż konto i na materiale z prowadzonej sprawy zamień folder zrzutów z czatu w datowany wątek. Bez podawania karty płatniczej.