WhatsApp-berichten als bewijs: zo ordent u 300 screenshots

De cliënt levert het bewijs aan als een map met 300 screenshots van een telefoon, van IMG_4471.PNG tot IMG_4770.PNG. Sommige overlappen, sommige zijn bijgesneden, een paar komen uit een heel andere chat, en de volgorde waarin ze zijn gemaakt, is niet de volgorde waarin de berichten zijn verstuurd. Voordat iemand kan zeggen wat de wederpartij schreef en wanneer, moet die map een overzicht worden.

Dit artikel gaat over waarom een screenshot een zwakke vorm van een bericht is, wat rechters in verschillende stelsels doorgaans vragen bij chatberichten, en hoe een bruikbaar overzicht van een chat eruitziet. Het is algemene informatie, geen juridisch advies. De regels over documenten, kopieën en echtheid verschillen per rechter en per procedure, dus ga na wat in uw zaak geldt voordat u hierop vertrouwt.

Waarom een screenshot een zwakke kopie is

Een screenshot legt vast wat één scherm op één moment liet zien. Drie dingen gaan daarbij regelmatig verloren:

1. De afzender. In een chat tussen twee personen blijkt de afzender uit de plaats en de kleur van de tekstballon. In een groepschat staat de naam alleen boven sommige berichten. Snijd de afbeelding bij en de toeschrijving verdwijnt mee.
2. De datum. In de chat staat de datum meestal alleen als scheidingsregel boven het eerste bericht van de dag. Een screenshot van halverwege de middag toont vaak tijden en helemaal geen datum.
3. De context. Een screenshot toont de berichten die de cliënt koos vast te leggen. Wat ervoor en erna kwam, valt buiten beeld, net als berichten die zijn verwijderd, bewerkt of in een andere chat zijn verstuurd.

Dat maakt een screenshot op zichzelf niet ontoelaatbaar. Wel zijn de drie vragen die een rechter bij bijna elke chat in bijna elk stelsel stelt, met een screenshot moeilijker te beantwoorden dan met de chat zelf: is het volledig, is het wat het zegt te zijn, en kan de rechter het volgen?

Wat rechters vragen bij chatbewijs

De terminologie verschilt per stelsel, de onderliggende zorgen zijn vrijwel overal dezelfde. Drie korte voorbeelden laten zien hoe verschillend hetzelfde probleem wordt benaderd:

• Amerikaanse federale rechters. Federal Rule of Evidence 901(a) verlangt van de partij die een stuk inbrengt ‘bewijs dat voldoende is voor de vaststelling dat het stuk is wat die partij zegt dat het is’ (‘evidence sufficient to support a finding that the item is what the proponent claims it is’). Rule 901(b)(4) aanvaardt als een van de voorbeelden ‘het uiterlijk, de inhoud, de strekking, interne patronen of andere kenmerkende eigenschappen’ van het stuk (‘appearance, contents, substance, internal patterns, or other distinctive characteristics’), bezien in samenhang met alle omstandigheden.
• Duitsland (een civil-lawvoorbeeld). Volgens § 286 lid 1 van het Duitse wetboek van burgerlijke rechtsvordering (ZPO) beslist de rechter ‘naar vrije overtuiging’ (‘nach freier Überzeugung’), op grond van de hele inhoud van de behandeling en het bewijs, of een feitelijke stelling waar is. Een afzonderlijke drempel voor echtheid zoals in de Verenigde Staten bestaat er niet, maar een twijfelachtige screenshot weegt toch minder. Een Nederlandse advocaat kent dit model: bewijs kan door alle middelen worden geleverd en de waardering ervan is aan de rechter (art. 152 Rv). Een screenshot is geen akte, dus de dwingende bewijskracht van art. 157 Rv speelt geen rol.
• Engeland en Wales, als waarschuwing. In Vardy v Rooney [2022] EWHC 2017 (QB) (29 juli 2022) was de enige beschikbare versie van een belangrijke WhatsApp-uitwisseling een export als tekstbestand, waarin de mediabestanden waren vervangen door de melding ‘image omitted’ (‘afbeelding weggelaten’). Mrs Justice Steyn merkte op dat ‘niet valt na te gaan of er berichten (anders dan de mediabestanden) ontbreken’ (‘it is not possible to tell whether any messages (other than the media files) are missing’, punt 56). Het vonnis gaat daarna in op de gevolgtrekkingen die de rechter kan maken wanneer relevant bewijs verloren is gegaan.

Of de toets nu een drempel voor echtheid is, de vrije bewijswaardering door de rechter of een strijd over volledigheid: een map met bijgesneden afbeeldingen maakt u op elk punt kwetsbaar. De wederpartij hoeft daarvoor misschien geen vervalsing te stellen; het kan genoeg zijn dat u niet kunt zeggen wat er ontbreekt.

Screenshots, exports en het origineel

Screenshots zijn zelden de enige mogelijkheid, en meestal de zwakste. Ongeveer van sterk naar zwak:

• Het toestel zelf. De telefoon bevat de chat met de volledige geschiedenis, metadata en bijlagen. Wordt de echtheid serieus betwist, dan verschuift de vraag meestal naar het toestel, naar forensisch uitlezen en naar een deskundigenbericht, op de manier die de rechter bepaalt.
• Een export. Het helpcentrum van WhatsApp beschrijft een functie ‘Chat exporteren’ (‘Export chat’) die een kopie van een gesprek verstuurt, ‘zonder media’ (‘Without media’) of ‘inclusief media’ (‘Include media’). Een export vermeldt op elke regel een datum en een afzender, wat een screenshot niet doet. Zoals Vardy v Rooney laat zien, heeft ook een export grenzen, vooral als de media zijn weggelaten.
• Screenshots. Nuttig om te laten zien hoe een bericht er op het scherm uitzag, zwak in al het andere.

Bij foto’s speelt iets vergelijkbaars. Een foto die met een telefoon is gemaakt, bevat vaak EXIF-gegevens, zoals het tijdstip van opname en het toestel. Die gegevens kunnen een lezing over het moment van de foto steunen of ondergraven. Ze kunnen ook ontbreken: een screenshot is een nieuwe afbeelding, en sommige manieren van versturen halen de metadata van het oorspronkelijke bestand weg. Ontbrekende metadata bewijzen niets, in welke richting ook. Noteer dat ze ontbreken en vul niets in.

De praktische les is: vraag er vroeg naar. Heeft de cliënt de telefoon nog, vraag dan om een export inclusief media en laat het toestel ongemoeid. Zijn de screenshots het enige wat er is, leg dat vast, en ook waar ze vandaan komen.

Zo ziet een bruikbaar overzicht eruit

In welke vorm het bewijs ook binnenkomt, het werkoverzicht dat u nodig hebt, heeft dezelfde opbouw. Elk bericht is een rij met afzender, datum en tijd, de tekst en een verwijzing naar de afbeelding of exportregel waaruit het komt.

Verzonnen voorbeeld met verzonnen berichten.

Met zo’n overzicht kunt u sorteren op tijd, filteren op afzender, in de hele reeks zoeken op ‘zaterdag’ en bij elke regel in een processtuk of een overzicht de precieze afbeelding noemen. Ook leemtes worden zichtbaar: een sprong van 18.40 uur op de ene avond naar het middaguur drie dagen later is een vraag voor de cliënt, voordat de wederpartij die vraag aan de rechter voorlegt.

Met de hand is het traag en foutgevoelig:

• Niets is doorzoekbaar. De screenshots zijn afbeeldingen, dus het woord dat u zich herinnert, vindt u niet. Het is hetzelfde probleem als bij gescande producties, besproken in waarom gescande producties onvindbaar zijn bij zoeken.
• Overlap levert dubbele berichten op. Opeenvolgende screenshots herhalen meestal een paar berichten. Twee keer overgetypt lijkt een bericht twee keer verstuurd.
• Data moeten worden doorgetrokken. De datumscheiding staat op één afbeelding en geldt voor de volgende vijf. Mist u één scheiding, dan schuift een hele avond naar de verkeerde dag.
• De afzender wordt afgeleid. Iemand besluit dat de grijze tekstballon van de wederpartij is. Dat besluit wordt honderden keren genomen, stilzwijgend, en niemand legt vast wie het nam.

Voor een advocaat die alleen werkt of een klein team is dit vaak het werk dat de avond voor een zitting opslokt, en elke fout erin kan de wederpartij gebruiken om de hele chat in twijfel te trekken.

Van map naar gesprek

Legalnaut leest screenshots van een chat als gesprekken: een screenshot uit WhatsApp of Messenger wordt een transcriptie van wie wat schreef en wanneer, weergegeven als gesprek en niet als blok OCR-tekst, zodat elk bericht doorzoekbaar is en tot de afbeelding te herleiden. Foto’s worden gecontroleerd aan hun EXIF-gegevens, en elke controle meldt bevestigd, mislukt of niet beschikbaar, waarbij niet beschikbaar ook precies zo wordt getoond. De berichten staan daarna in hetzelfde dossier als de rest van de stukken, waar ze kunnen bijdragen aan een chronologie die uit de stukken is opgebouwd, en elk bestand krijgt bij het importeren een SHA-256-controlewaarde.

Maak een account aan en zet een map met screenshots van een chat om in een gedateerd gesprek in een echte zaak. Geen creditcard nodig.