Przygotowanie do przesłuchania świadka: 7 punktów z akt sprawy

Co wyciągnąć z dokumentów przed przesłuchaniem świadka i dlaczego sprzeczności trzeba zestawić jeszcze przed rozprawą.

Świadek zeznaje jutro, a sprzeczności kryją się w czterdziestu dokumentach, których nikt jeszcze nie porównał z jego zeznaniem. Piszemy o tym, co przygotować do przesłuchania, czego wymaga rzetelność postępowania i gdzie zawodzi praca ręczna.

Przykład wymyślony na potrzeby tekstu. Świadek zeznaje jutro o dziesiątej. Jego pisemne oświadczenie, dołączone do akt, liczy dziewiętnaście stron. W czterdziestu dokumentach sprawy jest gdzieś e-mail, z którego wynika, że w dniu spotkania świadek był w innym mieście. Jest protokół z posiedzenia zarządu z kwotą, o której świadek twierdzi teraz, że nikt jej nie omawiał. Jest też notatka sporządzona w Twojej kancelarii, która częściowo potwierdza jego wersję. Nikt jeszcze nie zestawił tych dokumentów z kolejnymi punktami zeznania. To zadanie na dzisiejszy wieczór.

Opisujemy tu, co trzeba wyciągnąć z dokumentów przed przesłuchaniem świadka i w którym miejscu ręczne zestawianie najczęściej zawodzi. Praktyka jest podobna wszędzie, gdzie pełnomocnicy zadają świadkom pytania. Zasady określające, kiedy i jak można skonfrontować świadka z dowodem, zależą jednak od systemu i sądu, więc sprawdź, jakie przepisy stosuje sąd państwowy albo polubowny, przed którym występujesz. Tekst ma charakter ogólny i nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie.

Dlaczego najważniejsze są dokumenty

W wielu systemach pisemne zeznanie świadka albo oświadczenie pod przysięgą (affidavit) w dużej mierze zastępuje pytania zadawane przez stronę, która powołała świadka (examination-in-chief). Na rozprawie świadek powie niewiele ponad to, co już jest w aktach. Czas na Twoje pytania jest ograniczony, a sądy coraz częściej go skracają. Rzadko zdążysz zapytać o wszystko, więc wybór kwestii jest równie ważny jak treść pytań.

Ustalenia faktyczne też zwykle opierają się na dokumentach. Pamięć się zaciera, przy każdej kolejnej relacji odtwarza zdarzenia od nowa, a kształtuje ją także samo przygotowanie do zeznań. E-mail wysłany w czasie zdarzeń powstał, zanim ktokolwiek myślał o sporze. Gdy zeznanie przeczy dokumentowi, większość sądów przywiązuje dużą wagę do dokumentu. Najskuteczniejsze są zwykle pytania, które odwołują się do konkretnego dokumentu i wymagają od świadka, żeby się do niego odniósł.

Rzetelność postępowania: świadek musi mieć możliwość wyjaśnień

Ta sama zasada pojawia się w bardzo różnych systemach. Jeśli chcesz wnosić, by sąd odmówił wiary zeznaniom świadka w jakimś punkcie, świadek powinien mieć realną możliwość odniesienia się do tego zarzutu. Różni się forma procesowa, co dobrze widać na dwóch przykładach:

Sądy common law (m.in. Anglia i Walia, Australia). Reguła ustalona w sprawie Browne v Dunn (Izba Lordów, 1893) wymaga, by pełnomocnik, który chce się powołać na dowód sprzeczny z zeznaniem, przedstawił go świadkowi i dał mu możliwość wyjaśnień. Sąd Najwyższy Zjednoczonego Królestwa potwierdził ją w sprawie TUI UK Ltd v Griffiths [2023] UKSC 48 (listopad 2023 r.) i ujął jako wyraz ogólnej zasady rzetelnego procesu, a nie jako sztywny wymóg.
Amerykańskie sądy federalne. Reguła 613(b) federalnych przepisów dowodowych (Federal Rule of Evidence 613(b)) co do zasady nie pozwala przeprowadzić dowodu spoza zeznań samego świadka (extrinsic evidence) na to, że świadek wcześniej wypowiedział się inaczej, dopóki świadek nie miał okazji tego wyjaśnić albo temu zaprzeczyć, chyba że sąd postanowi inaczej (FRE 613 w brzmieniu obowiązującym od grudnia 2024 r.).

Tam, gdzie przesłuchanie prowadzi sąd, jak w wielu państwach Europy kontynentalnej, przesłuchania krzyżowego w tej postaci może w ogóle nie być. W polskim procesie cywilnym świadek zaczyna od odpowiedzi na pytania przewodniczącego, co i z jakiego źródła wie o sprawie, a dopiero potem pytania mogą mu zadawać sędziowie i strony, w tym ich pełnomocnicy (art. 271 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Dokumenty, które wykazują sprzeczności, trzeba jednak zgłosić jako dowody w terminach wynikających z przepisów i zarządzeń sądu (np. art. 205³ § 2, art. 205¹² § 1, a w sprawach gospodarczych art. 458⁵ k.p.c.), bo spóźnione sąd może pominąć. O same sprzeczności możesz zapytać świadka na rozprawie. Niezależnie od procedury pełną listę sprzeczności trzeba mieć gotową przed rozprawą, póki świadka można jeszcze o nie zapytać.

Co wyciągnąć z akt, zanim napiszesz pierwsze pytanie

Przed przesłuchaniem zbierz z akt co najmniej:

Wszystkie wypowiedzi świadka, w każdej formie: zeznanie z załącznikami, pisma, których treść potwierdził, jego korespondencję, notatki z rozmów i wcześniejsze oświadczenia.
Wszystko, co o świadku mówią inni świadkowie i pozostałe dokumenty.
Zdarzenia z jego udziałem, ułożone chronologicznie, żeby rozbieżności w datach od razu rzucały się w oczy. Jeśli masz już chronologię sprawy, zrobi ona dużą część tej pracy. Opisujemy to w tekście jak ułożyć chronologię sprawy z 900 e-maili.
Każdą sprzeczność zapisaną jako para: fragment zeznania i fragment dokumentu, który mu przeczy, oba z nazwą dokumentu i numerem strony.
Ocenę każdej pary. Czy to rzeczywista sprzeczność, inne sformułowanie tego samego, czy coś, co świadek wyjaśni jednym zdaniem?
Okoliczności korzystne dla Twojej strony, które świadek powinien potwierdzić, zanim zaczniesz podważać jego wersję.
Pytania, na które akta nie odpowiadają, żeby było jasne, gdzie nie masz oparcia w dokumentach.

Przygotowanie najczęściej zawodzi przy punkcie piątym. Wiele sprzeczności po dokładniejszej lekturze okazuje się pozornych: inny zapis daty, projekt zastąpiony późniejszą wersją, tłumaczenie, które zmieniło sens słowa, dwie osoby opisujące to samo spotkanie każda z własnej perspektywy. Jak sprawdzić taką parę, opisujemy w tekście jak znaleźć sprzeczności w zeznaniach świadków. Przed przesłuchaniem zadaj sobie jeszcze jedno pytanie: czy chcesz, żeby sąd usłyszał, jak świadek odpowiada akurat na ten zarzut?

Dlaczego praca ręczna jest powolna i ryzykowna

Przykład wymyślony na potrzeby tekstu. Kierownik projektu wykonawcy twierdzi w pisemnym oświadczeniu, że zmianę zakresu robót uzgodniono ustnie na budowie 14 marca. W aktach jest jego e-mail z 16 marca z prośbą o „akceptację zmiany, o której rozmawialiśmy”, wpis w dzienniku budowy z 14 marca, z którego wynika, że tego dnia nie było go na budowie, i późniejsze pismo pełnomocników wykonawcy, według którego do porozumienia doszło „mniej więcej w marcu”. Trzy dokumenty z trzech różnych źródeł, a w każdym nieco inna wersja. Każdy z osobna wygląda na drobiazg. Zestawione z punktem 22 zeznania dają gotowy ciąg pytań.

Ręcznie trzeba przeczytać każdy dokument pod kątem każdego świadka, na bieżąco uzupełniać tabelę i przepisywać numery stron. Pod presją czasu zawodzą zwykle trzy rzeczy:

Kompletność. Sprzeczność, której szukasz, kryje się zwykle w dokumencie, do którego nikt nie zajrzał po raz drugi. Skany jeszcze to utrudniają, bo skanu bez warstwy tekstowej wyszukiwanie po słowach w ogóle nie znajdzie. Piszemy o tym w tekście dlaczego wyszukiwarka nie widzi skanów w aktach.
Numery stron. Na rozprawie musisz wskazać świadkowi albo sądowi konkretną stronę. Notatka „gdzieś w marcowych e-mailach” na nic się wtedy nie zda.
Weryfikacja. Sprzeczność, której nie sprawdzono w oryginale, może obrócić się przeciwko Tobie, jeśli świadek poda oczywiste wyjaśnienie, które Ci umknęło.

Od sprzeczności do planu przesłuchania

Gdy pary są już sprawdzone, plan przesłuchania układa się według znanego schematu. Najpierw okoliczności, które chcesz ustalić, potem fakty korzystne i niekorzystne, a na końcu sprzeczności, każda z osobnym ciągiem pytań. Kolejność i sposób zamknięcia każdego wątku zależą od warsztatu, od świadka i od tego, na co pozwala sąd, więc na tym poprzestaniemy.

Dwie zasady obowiązują bez względu na styl i procedurę. Przy każdym pytaniu zapisz miejsce w aktach, żeby na pytanie świadka „gdzie tak jest napisane?” odpowiedzieć numerem strony. Niesprawdzone pary wpisz na osobną listę ryzyk. Wtedy świadomie zdecydujesz, czy je poruszać, zamiast natknąć się na nie w trakcie przesłuchania.

Właśnie do tego etapu stworzyliśmy Legalnaut. Legalnaut tworzy profil wybranego świadka: jego zeznania, wypowiedzi innych osób na jego temat, dokumenty jego autorstwa, zdarzenia z jego udziałem i twierdzenia, którym przeczą dokumenty. Przy każdej pozycji jest dokument, strona i cytat. Na podstawie profilu Legalnaut przygotowuje projekt planu przesłuchania z ciągiem pytań do każdej sprzeczności, a niesprawdzone pary wypisuje jako ryzyka. Legalnaut wskazuje sprzeczności, ale potwierdza je wyłącznie prawnik.

Załóż konto i przygotuj profil świadka na najbliższe przesłuchanie w prawdziwej sprawie. Bez podawania karty płatniczej.

Legalnaut tworzy z akt profil każdego świadka. Profil pokazuje, co świadek powiedział lub napisał i gdzie to się znajduje w aktach, a obok dokumenty, które temu przeczą. Zobacz osoby w sprawie demo, bez zakładania konta albo wypróbuj Legalnaut za darmo przez 14 dni na własnych aktach.