Bewijsschema: leemtes in het bewijs zien vóór de bewijsopdracht

Een bewijsschema is een tabel. Links staat elk punt dat u in de procedure moet bewijzen. Bovenaan staan de kolommen: wie de bewijslast draagt, het bewijs dat het punt steunt, het bewijs dat het ondermijnt en of er überhaupt iets ligt. Eerlijk ingevuld laat het zien welke delen van de zaak op documenten rusten, welke op herinneringen en welke op niets.

De naam verschilt per kantoor en per rechtsstelsel (in Engelstalige landen spreekt men van een proof chart, list of issues, proof matrix of trial outline), maar de vraag waar het om draait niet. Elk stelsel, common law of civil law, verwacht dat de partij die zich op een feit beroept, het bewijst. In Nederland staat dat in art. 150 Rv: ‘De partij die zich beroept op rechtsgevolgen van door haar gestelde feiten of rechten, draagt de bewijslast van die feiten of rechten, tenzij uit enige bijzondere regel of uit de eisen van redelijkheid en billijkheid een andere verdeling van de bewijslast voortvloeit.’ Een bewijsschema stelt bij elk punt dat u moet bewijzen één vraag: waarmee bewijst u het?

Waar de bewijspunten vandaan komen

De processtukken bepalen ze: de dagvaarding, de conclusie van antwoord en wat daarna volgt. De wederpartij erkent elke stelling, betwist haar of laat haar in het midden. Feiten die niet of niet voldoende zijn betwist, moet de rechter als vaststaand beschouwen (art. 149 lid 1 Rv), dus die komen niet in het schema. Wat gemotiveerd is betwist, wordt een rij.

Voor een vordering volgen de rijen meestal de vereisten van de grondslag: er is een overeenkomst gesloten, die bevatte het beding waarop u zich beroept, de wederpartij is daarin tekortgeschoten, de tekortkoming heeft de schade veroorzaakt en de schade heeft deze omvang. Voor een verweer volgen ze het eigen standpunt van de gedaagde: verrekening, verjaring, een klacht die niet tijdig is gedaan, een later overeengekomen wijziging.

Elke rij heeft dan drie antwoorden nodig:

• Wie de bewijslast draagt. In de regel de partij die zich op het rechtsgevolg van het feit beroept. Hoe zwaar het bewijs moet zijn en of de bewijslast verschuift of wordt verlicht, hangt af van de soort vordering en de rechtspraak daarover; ga dat voor uw zaak na.
• Wat het punt steunt. Een document met de pagina, een passage uit een getuigenverklaring, een erkenning, de conclusie van een deskundige.
• Wat het punt ondermijnt. De e-mail waarin uw cliënt het punt toegaf, de afleverbon met de verkeerde hoeveelheid, de notitie uit de tijd zelf die iets anders zegt dan de getuige.

De derde kolom blijft het vaakst leeg.

Een voorbeeld

Verzonnen voorbeeld. De zaak, de partijen en de productienummers zijn verzonnen. Een leverancier vordert betaling van openstaande facturen; de koper verweert zich met gebreken aan de geleverde zaken en stelt dat partijen telefonisch een prijsverlaging zijn overeengekomen.

Zelfs in zes rijen vallen twee dingen op. Het verweer over de kwaliteit heeft geen klachtbrief achter zich, en dat is nuttig voor de eiser om te weten; naast de contractuele termijn speelt hier ook de wettelijke klachtplicht (art. 6:89 BW, bij koop art. 7:23 BW). Hoe stelplicht en bewijslast bij de klachtplicht verdeeld zijn, is in de rechtspraak genuanceerd, maar de koper moet in elk geval concreet stellen wanneer en hoe hij heeft geklaagd, en daarvoor ligt niets in het dossier. En de vordering van de eiser zelf rust deels op een factuur die niemand in het dossier heeft gevonden. Zo’n leemte komt meestal pas boven als de producties bij de dagvaarding worden samengesteld, terwijl de dagvaarding al hoort te vermelden over welke bewijsmiddelen de eiser beschikt (art. 111 lid 3 Rv).

Waarom de leemtes laat opvallen

In de meeste geschillen laat niemand bewust een vereiste onbewezen. De leemte ontstaat op stillere manieren.

Het processtuk is geschreven op basis van de instructies, niet van de stukken. De dagvaarding noemt een factuurdatum omdat de cliënt die noemde. Niemand gaat na of de factuur in het dossier zit, tot iemand haar als productie moet overleggen.

Stukken komen in grote hoeveelheden binnen en worden per thema gelezen, niet per bewijspunt. Of ze nu van de cliënt komen, als producties van de wederpartij of na een vordering tot inzage of afschrift (art. 194 Rv): wie ze doorneemt, markeert ze als relevant, vertrouwelijk of belangrijk. Weinig werkwijzen vragen per document welk bewijspunt het bewijst of ondermijnt. Het dossier groeit en het schema blijft leeg.

Bewijspunten verschuiven. Een gewijzigd verweer voegt een beroep op verjaring toe. Een getuige verplaatst de datum van een bespreking. Een schema dat bij de start van de zaak is gemaakt en daarna niet is bijgewerkt, beschrijft een zaak die niet meer bestaat.

De kolom met ondermijnend bewijs is ongemakkelijk. U noteert vanzelf wat helpt en gaat door. Het ondermijnende document duikt later op, vaak als de wederpartij zich erop beroept.

Dan dwingt de procesagenda de vraag af, klaar of niet. In de meeste stelsels komt er een moment waarop de rechter verwacht dat u weet welk bewijs u aanbiedt, en waarna bewijs toevoegen moeilijk wordt. Drie korte voorbeelden van hoe verschillend dat moment eruitziet:

• Engeland en Wales: in de multi-track, de procedure voor complexere zaken, kan de rechter een pre-trial review houden zodra de partijen hun pre-trial checklists hebben ingediend (CPR 29.7; de CPR zijn de Engelse regels van burgerlijk procesrecht).
• Amerikaanse federale rechters: de rechter kan een final pretrial conference houden ‘om een plan voor de trial op te stellen, met inbegrip van een plan om de toelating van bewijs te vergemakkelijken’ (‘to formulate a trial plan, including a plan to facilitate the admission of evidence’), en de beslissing die daarop volgt kan ‘alleen ter voorkoming van een kennelijk onrecht’ (‘only to prevent manifest injustice’) worden gewijzigd (FRCP 16(e)).
• Nederland: na de mondelinge behandeling geeft de rechter vaak een tussenvonnis met een bewijsopdracht over de betwiste feiten. Nieuwe stellingen en stukken die daarna komen, kan de rechter in strijd met de goede procesorde achten, en in hoger beroep geldt de twee-conclusie-regel.

Waar dat moment voor u ligt, bepalen de wet, het procesreglement en de beslissingen in uw zaak. Maar als de eerste eerlijke vergelijking van bewijspunt en bewijs pas in de weken daarvoor plaatsvindt, wordt een ontbrekende productie een probleem voor de zitting in plaats van een klus voor het dossier. De mogelijkheden zijn dan meestal beperkter en trager: de wederpartij om een stuk vragen, inzage of afschrift vorderen (art. 194 Rv), een getuige laten horen die u niet had voorzien. Of iets daarvan mogelijk of verstandig is in een bepaalde procedure, beoordeelt de advocaat die de zaak behandelt.

Het schema bijhouden

Een bewijsschema is alleen nuttig als het meebeweegt met het dossier. Daar wordt handwerk duur. Elke nieuwe zending stukken, elk gewijzigd processtuk en elke getuigenverklaring betekent dat u het schema opnieuw doorloopt en per rij nagaat of er iets is veranderd.

Een paar gewoonten maken de handmatige versie betrouwbaarder:

• Begin het schema bij de processtukken en de vereisten van elke vordering, niet bij de documenten. Dan zijn punten zonder bewijs vanaf de eerste dag zichtbaar.
• Noteer de pagina, niet alleen het document. ‘Prod. 12’ is een discussie die op u wacht; ‘prod. 12, p. 1, tweede alinea’ is een verwijzing die iedereen kan controleren.
• Maak de kolom met ondermijnend bewijs verplicht. Een rij zonder iets ongunstigs vermeldt ‘niets gevonden’ en wie heeft gezocht.
• Koppel het schema aan de chronologie. De meeste bewijspunten draaien om de vraag wanneer iets gebeurde en wie ervan wist, en een chronologie die uit de stukken is opgebouwd is waar het gedateerde bewijs staat.
• Behandel een bevestigde tegenstrijdigheid als ondermijnend bewijs bij het bewijspunt waarop ze betrekking heeft. Dezelfde discipline als bij tegenstrijdigheden tussen verklaringen en documenten opsporen geldt hier.

Dit is algemene informatie, geen juridisch advies. Ga voor de bewijslast, de bewijsmaatstaf en de termijnen na wat in uw zaak geldt.

Waar software helpt

Het trage deel van het werk is elk bewijspunt koppelen aan de juiste pagina van het juiste document, en opmerken wanneer er bij een punt helemaal niets is gekoppeld. In Legalnaut hoort het bewijsschema bij het dossier: u legt de bewijspunten vast en wie de bewijslast draagt, koppelt documenten als steunend of ondermijnend bewijs, en een bewijspunt waaronder niets ligt, wordt gemarkeerd als leemte. Suggesties komen uit uw eigen stukken, en er wordt niets gekoppeld zonder uw klik.

Uit het schema kunt u ook een concept-bewijsaanbod maken: per productie het feit dat zij moet bewijzen. Elk bewijspunt waaronder niets ligt, staat daarbuiten op een aparte lijst. Daar staat ook de ontbrekende factuur uit het voorbeeld, zichtbaar terwijl er nog tijd is om er iets aan te doen.

Maak een account aan en stel een bewijsschema op voor een echte zaak om te zien welke bewijspunten geen bewijs hebben. Geen creditcard nodig.