Getuigenverhoor voorbereiden: 7 punten uit het dossier

Wat u voor een getuigenverhoor uit de stukken haalt, en waarom de tegenstrijdigheden al op een rij moeten staan voordat de getuige wordt gehoord.

De getuige wordt morgen gehoord en de tegenstrijdigheden zitten verspreid over veertig documenten die niemand naast de verklaring heeft gelegd. Wat een voorbereiding uit het dossier moet bevatten, wat hoor en wederhoor vraagt en waar handwerk tekortschiet.

Verzonnen voorbeeld. De getuige wordt morgen om tien uur gehoord. Zijn schriftelijke verklaring, als productie in het dossier, telt negentien pagina’s. Ergens in de veertig documenten daarachter zit de e-mail waaruit blijkt dat hij op de dag van de bespreking in een andere stad was, de notulen van een directievergadering met een bedrag waarvan hij nu zegt dat het nooit is besproken, en een gespreksnotitie van uw eigen kantoor die hem half gelijk geeft. Niemand heeft die stukken naast de punten van zijn verklaring gelegd. Dat is het werk voor vanavond.

Dit artikel gaat over wat een voorbereiding van een getuigenverhoor moet bevatten als u haar uit de stukken opbouwt, en waar de handmatige versie vastloopt. De praktijk lijkt overal op elkaar waar advocaten getuigen vragen stellen, maar de regels over hoe en wanneer u een getuige met een stuk mag confronteren, verschillen per rechter en per procedure. Kijk dus wat de rechter of het scheidsgerecht waarvoor u optreedt, hanteert. Dit is algemene informatie, geen juridisch advies over een bepaalde zaak.

Waarom de stukken het gewicht dragen

In veel common-lawstelsels vervangt de schriftelijke verklaring van de getuige (witness statement of affidavit) nu grotendeels het verhoor door de partij die de getuige meebrengt (examination-in-chief). De getuige zegt ter zitting dan weinig wat u nog niet hebt gelezen, en de tijd voor uw vragen wordt steeds vaker beperkt. Ook in Nederland krijgt u zelden de ruimte om alles te vragen, dus de keuze van de punten weegt even zwaar als de punten zelf.

De stukken beslissen meestal ook over de feiten. Het geheugen verschuift, wordt bij elke nieuwe vertelling opnieuw opgebouwd en wordt gevormd door de voorbereiding van een verklaring. Een e-mail uit de tijd zelf werd geschreven voordat iemand wist dat er een geschil zou komen. Spreken die twee elkaar tegen, dan hecht de rechter doorgaans veel waarde aan het papier. De rechter waardeert het bewijs vrij (art. 152 lid 2 Rv), en de bruikbaarste vragen zijn meestal de vragen die de getuige naar een document brengen en hem vragen daarop in te gaan.

Hoor en wederhoor: houd de getuige uw lezing voor

In heel verschillende stelsels keert één gedachte terug: wilt u de rechter vragen een getuige op een punt niet te geloven, dan moet de getuige een eerlijke kans hebben gehad om daarop te reageren. De procesrechtelijke vorm verschilt. Twee buitenlandse voorbeelden laten de spreiding zien:

Common-lawrechtspraak (onder meer Engeland en Wales, Australië). De regel uit Browne v Dunn (House of Lords, 1893) eist dat wie zich wil beroepen op bewijs dat de getuige tegenspreekt, dat bewijs aan de getuige voorhoudt, zodat die het kan uitleggen. Het Supreme Court van het Verenigd Koninkrijk bevestigde de regel in TUI UK Ltd v Griffiths [2023] UKSC 48 (november 2023) en zag haar als een kwestie van een eerlijk proces in het algemeen, niet als een starre regel.
Amerikaanse federale rechters. Federal Rule of Evidence 613(b) laat bewijs van buiten het verhoor (extrinsic evidence) van een eerdere tegenstrijdige verklaring in beginsel pas toe als de getuige de gelegenheid heeft gehad die uit te leggen of te ontkennen, al heeft de rechter daarin ruimte (FRE 613, zoals gewijzigd in december 2024).

In Nederland bestaat een kruisverhoor in die vorm niet. De rechter, meestal een rechter-commissaris, leidt het getuigenverhoor en stelt eerst de vragen; daarna krijgen de advocaten van beide partijen het woord, en de rechter kan een vraag weigeren. Wat de getuige verklaart, komt in het proces-verbaal van het getuigenverhoor. De wederpartij kan daarna in de contra-enquête eigen getuigen laten horen. Wilt u de getuige confronteren met een document, dan moeten de rechter en de wederpartij dat stuk tijdig vóór het verhoor hebben ontvangen, binnen de termijn die het procesreglement daarvoor stelt; hoor en wederhoor (art. 19 Rv) geldt ook voor stukken. Hoe de procedure ook loopt, het praktische gevolg is hetzelfde: u hebt de volledige lijst met tegenstrijdigheden nodig vóór het verhoor, niet nadat de getuige de zaal heeft verlaten.

Wat het dossier u moet geven voordat u een vraag opschrijft

Een voorbereiding uit het dossier bevat ten minste:

Alles wat de getuige heeft gezegd, in elke vorm: schriftelijke verklaring met bijlagen, processtukken waarvan de getuige de inhoud heeft bevestigd, eigen correspondentie, gespreksnotities en eerdere verklaringen.
Alles wat over de getuige is gezegd door andere getuigen en in andere documenten.
De gebeurtenissen waarbij de getuige betrokken was, op datum, zodat een probleem met de tijdlijn zichtbaar wordt. Een chronologie doet veel van dit werk als u er een hebt; zie een chronologie van een zaak uit 900 e-mails.
Elke tegenstrijdigheid als paar: de passage in de verklaring en de passage in het document dat haar tegenspreekt, elk met document en pagina.
Een oordeel over elk paar: is het een echte tegenstrijdigheid, een verschil in formulering, of iets wat de getuige in één zin kan wegverklaren?
De punten die u helpen, die u de getuige misschien wilt laten bevestigen voordat u iets betwist.
De vragen die het dossier niet beantwoordt, zodat u weet waar u kwetsbaar bent.

Bij het vijfde punt gaat de voorbereiding meestal mis. Veel schijnbare tegenstrijdigheden verdwijnen bij nader inzien: een andere datumnotatie, een concept dat door een latere versie is vervangen, een vertaling die een woord verschoof, twee mensen die dezelfde bespreking elk vanaf hun eigen kant van de tafel beschrijven. Hoe u een mogelijk paar toetst, staat in tegenstrijdigheden in getuigenverklaringen opsporen. Voor het verhoor wordt de vraag scherper: wilt u dat de rechter ziet hoe de getuige juist op dit punt antwoordt?

Waarom handwerk traag en riskant is

Verzonnen voorbeeld. De projectleider van een aannemer verklaart dat het meerwerk op 14 maart mondeling is afgesproken. In het dossier zit zijn eigen e-mail van 16 maart waarin hij vraagt om ‘akkoord op het meerwerk dat we bespraken’, een aantekening in het bouwdagboek van 14 maart waaruit blijkt dat hij die dag niet op de bouwplaats was, en een latere brief van zijn advocaten waarin de afspraak ‘in of omstreeks maart’ wordt geplaatst. Drie documenten, die elk iets anders zeggen en uit drie verschillende bronnen komen. Los gevonden lijkt elk ervan een detail. Naast punt 22 van zijn verklaring gelegd, vormen ze een reeks vragen.

Met de hand betekent dit: elk document lezen voor elke getuige, een tabel bijhouden en de paginanummers zelf overnemen. Onder tijdsdruk gaan drie dingen mis:

Volledigheid. Het document dat u niet nog eens leest, is het document met het antwoord. Gescande stukken maken dat erger, want een scan zonder tekstlaag komt bij zoeken op een woord helemaal niet boven; zie waarom gescande producties onvindbaar zijn bij zoeken.
Paginaverwijzingen. Ter zitting moet u de getuige of de rechter naar een pagina brengen. Een notitie met ‘ergens in de e-mails van maart’ kost u dat moment.
Controle. Een tegenstrijdigheid die u niet aan het origineel hebt getoetst, kan zich tegen u keren als de getuige de voor de hand liggende verklaring geeft die u over het hoofd zag.

Van tegenstrijdigheden naar een verhoorschema

Zijn de paren bevestigd, dan krijgt het verhoorschema een bekende vorm: de achtergrond die u wilt vastleggen, de feiten die helpen, de feiten die schaden, en dan de tegenstrijdigheden, elk met een eigen reeks vragen. In welke volgorde u ze stelt en hoe u elk punt afrondt, hangt af van uw stijl, van de getuige en van wat de rechter toestaat. Daar laten we het bij.

Twee punten gelden voor elk verhoorschema, ongeacht stijl of procedure. Elke vraag hoort te verwijzen naar een plek in het dossier, zodat u op de vraag ‘waar staat dat?’ met een pagina kunt antwoorden. En de paren die u niet hebt bevestigd, horen op een aparte lijst als risico’s. Dan beslist u bewust of u ze aansnijdt, in plaats van er tijdens het verhoor op te stuiten.

Voor dit deel is Legalnaut gebouwd. Legalnaut stelt een getuigendossier samen over één persoon: de eigen verklaringen, wat anderen over die persoon zeiden, de documenten die die persoon schreef, de gebeurtenissen waarbij die persoon betrokken was en de verklaringen die de stukken tegenspreken, elke regel met document, pagina en citaat. Uit het getuigendossier stelt Legalnaut een concept-verhoorschema op met een reeks vragen voor elke tegenstrijdigheid, en de niet-bevestigde paren staan apart als risico’s. Legalnaut stelt de tegenstrijdigheden voor; alleen een advocaat bevestigt ze.

Maak een account aan en stel een getuigendossier samen voor uw volgende getuigenverhoor in een echte zaak. Geen creditcard nodig.